लावणीच्या ठसक्यातून अभिनयाचा अमीट ठसा! ज्येष्ठ अभिनेत्री मधू कांबीकर यांचे निधन

‘शापित’मधील ‘बिजली’ भूमिकेने मिळवून दिली विशेष ओळख; तमाशाच्या फडापासून मराठी-हिंदी चित्रपटसृष्टीपर्यंत गाजवली कारकीर्द
पुणे / सोलापूर : दिनप्रभा प्रतिनिधी
मराठी चित्रपटसृष्टी, रंगभूमी आणि महाराष्ट्राच्या समृद्ध लोककलेत आपल्या अभिनयाचा स्वतंत्र ठसा उमटविणाऱ्या ज्येष्ठ अभिनेत्री व लावणी कलावंत मधू कांबीकर यांचे १२ ऑक्टोबर २०२६ रोजी निधन झाल्याची बातमी समोर आली आहे. त्या ७३ वर्षांच्या होत्या. लावणीचा ठसका, सहजसुंदर अभिनय, ग्रामीण जीवनाचे अस्सल दर्शन आणि व्यक्तिरेखांमध्ये जीव ओतण्याची विलक्षण क्षमता ही त्यांच्या कलेची वैशिष्ट्ये होती. ‘शापित’ चित्रपटातील ‘बिजली’ या भूमिकेमुळे त्यांना विशेष लोकप्रियता मिळाली. त्यांच्या निधनाने मराठी कलाविश्वातील एका ज्येष्ठ आणि बहुआयामी कलावंताचा प्रवास थांबला आहे.
चार दशकांहून अधिक काळ चित्रपट, तमाशा, लोकनाट्य, व्यावसायिक नाटक आणि लावणीच्या माध्यमातून रसिकांचे मनोरंजन करणाऱ्या मधू कांबीकर यांची कारकीर्द संघर्ष, जिद्द, मेहनत आणि लोककलेवरील निष्ठेची प्रेरणादायी कहाणी ठरली.
बीडच्या मातीतून घडली कलावंत
मधू कांबीकर यांचा जन्म २८ जुलै १९५३ रोजी बीड जिल्ह्यातील गेवराई तालुक्यातील माळेगाव खुर्द येथे झाला. त्यांचे बालपण अहमदनगर जिल्ह्यातील कांबी येथे गेले. त्यांचे शिक्षण सातवीपर्यंत झाले. लहानपणापासूनच त्यांना लोककलेचे वातावरण लाभले आणि त्यांच्यातील कलागुणांना वाव मिळाला.
वडिलांकडून मिळालेला कलेचा वारसा पुढे नेत त्यांनी तमाशाच्या फडावरून आपल्या कलाप्रवासाला सुरुवात केली. पायात चाळ बांधून लावणी सादर करताना त्यांनी नृत्य, अभिनय, संवादफेक आणि मुद्राभिनय यांचा अनुभव घेतला. प्रत्यक्ष रंगमंचावर काम करताना मिळालेल्या अनुभवातून त्यांनी स्वतःची कला अधिक समृद्ध केली.
ग्रामीण जीवनातील बारकावे, लोकभाषेची सहजता आणि सामान्य माणसांच्या भावविश्वाची जाण यामुळे त्यांच्या अभिनयाला वास्तववादी स्पर्श लाभला. तमाशाच्या फडापासून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास पुढे मराठी चित्रपटसृष्टी आणि रंगभूमीपर्यंत पोहोचला.
‘शापित’मधील ‘बिजली’ने मिळवून दिली विशेष ओळख
मधू कांबीकर यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा ठरला तो राजदत्त दिग्दर्शित ‘शापित’ हा चित्रपट. या चित्रपटातील ‘बिजली’ या व्यक्तिरेखेने त्यांना मोठी लोकप्रियता मिळवून दिली. ग्रामीण पार्श्वभूमीतील स्त्रीचे भावविश्व, तिच्या आयुष्यातील संघर्ष, तिच्या वेदना आणि व्यक्तिमत्त्वातील कणखरपणा त्यांनी प्रभावीपणे पडद्यावर साकारला.
या भूमिकेतील अभिनयाची दखल घेत त्यांना महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार आणि फिल्मफेअर पुरस्काराने गौरविण्यात आले. ‘शापित’मधील भूमिकेमुळे त्या केवळ लावणी कलावंत म्हणून नव्हे, तर ताकदीच्या अभिनेत्री म्हणूनही ओळखल्या जाऊ लागल्या.
१०० हून अधिक मराठी चित्रपटांत अभिनय
मधू कांबीकर यांनी आपल्या प्रदीर्घ कारकिर्दीत १०० हून अधिक मराठी चित्रपटांत काम केल्याचे वृत्त आहे. ‘सतीची पुण्याई’, ‘दगा’, ‘तमासगीर’, ‘देवापुढे माणूस’, ‘रानपाखरे’, ‘शापित’, ‘हेच माझं माहेर’, ‘स्त्री जन्मा ही तुझी कहाणी’, ‘एक होता विदूषक’, ‘रावसाहेब’ आणि ‘झपाटलेला’ यांसारख्या चित्रपटांमधून त्यांनी विविधांगी भूमिका साकारल्या.
प्रत्येक भूमिकेतील वेगळेपण जपणे, प्रसंगानुरूप भावभावना व्यक्त करणे आणि ग्रामीण बोलीभाषेचा सहज वापर करणे ही त्यांच्या अभिनयाची ठळक वैशिष्ट्ये होती. विनोदी, गंभीर आणि भावनिक अशा विविध स्वरूपांच्या भूमिका त्यांनी आपल्या शैलीतून जिवंत केल्या.
मराठी चित्रपटांबरोबरच त्यांनी हिंदी चित्रपटांतही अभिनय केला. ‘हम दोनो’, ‘सातवां आसमान’, ‘अपनापन’, ‘यशवंत’ आणि ‘शोला और शबनम’ यांसारख्या चित्रपटांतून त्यांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीतही आपली कला सादर केली. गुजराती चित्रपटांतही त्यांनी काम केले.
लोकनाट्य आणि रंगभूमीवरही उमटवला ठसा
मधू कांबीकर यांचे योगदान केवळ चित्रपटांपुरते मर्यादित नव्हते. लोकनाट्य, व्यावसायिक नाटक, दूरदर्शन आणि मालिकांच्या माध्यमातूनही त्यांनी रसिकांचे मनोरंजन केले.
‘भानगडीशिवाय पुढारी नाही’, ‘आतून कीर्तन वरून तमाशा’, ‘उदे गं अंबे उदे’ आणि ‘विच्छा माझी पुरी करा’ यांसारख्या लोकनाट्यांशी त्यांचे नाव जोडले गेले. ‘पुत्रकामेष्टी’, ‘चंद्र जिथे उगवत नाही’, ‘आकाश पेलताना’, ‘पेईंग गेस्ट’ आणि ‘लावणी भुलली अभंगाला’ यांसारख्या नाट्यप्रयोगांतूनही त्यांनी आपली अभिनयक्षमता दाखवून दिली.
लोककलेतील उत्स्फूर्तता आणि शहरी रंगभूमीवरील सादरीकरणाचा समतोल साधण्याची क्षमता त्यांच्यात होती. त्यामुळे ग्रामीण आणि शहरी अशा दोन्ही प्रकारच्या प्रेक्षकांमध्ये त्यांना मानाचे स्थान मिळाले.
‘सखी माझी लावणी’मधून लोककलेचा वारसा जपला
लावणी ही केवळ मनोरंजनाची कला नसून महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक परंपरेचा महत्त्वाचा भाग आहे, याची जाणीव मधू कांबीकर यांना होती. लावणीतील काव्य, संगीत, अभिनय आणि भावमुद्रांचे महत्त्व रसिकांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी त्यांनी ‘सखी माझी लावणी’ हा कार्यक्रम सादर केला.
या कार्यक्रमातून त्यांनी लावणीच्या विविध प्रकारांची ओळख करून दिली. परदेशातही कार्यक्रमांचे प्रयोग करून त्यांनी मराठी लोककलेची ओळख व्यापक स्तरावर पोहोचवली.
लावणी सादर करताना केवळ नृत्याच्या हालचालींवर भर न देता शब्दांचा अर्थ, भावमुद्रा आणि अभिनय यांच्या माध्यमातून गाण्याचा आशय उलगडण्याची त्यांची शैली वैशिष्ट्यपूर्ण होती. पारंपरिक लावणीचे सौंदर्य जपत तिला अभिनयाची जोड देण्याचे काम त्यांनी केले.
पुरस्कारांनी गौरविलेली कलासाधना
मधू कांबीकर यांच्या अभिनयाची दखल विविध पुरस्कारांच्या माध्यमातून घेण्यात आली. ‘शापित’ चित्रपटातील भूमिकेसाठी त्यांना १९८२ मध्ये सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कार मिळाला. ‘हेच माझं माहेर’ या चित्रपटासाठी १९८४ मध्ये, तर ‘राघुमैना’साठी १९८५ मध्येही त्यांना पुरस्कारांनी गौरविण्यात आल्याचे वृत्त आहे.
‘मुक्ता’, ‘कुलस्वामिनी तुळजाभवानी’ आणि ‘संघर्ष जीवनाचा’ यांसारख्या चित्रपटांतील कामासाठीही त्यांना सन्मान मिळाले. गुजराती चित्रपट ‘साद’मधील अभिनयासाठी २००२ मध्ये गुजरात राज्य चित्रपट पुरस्काराने त्यांचा गौरव करण्यात आला. २०१८ मध्ये त्यांना झी चित्र गौरव जीवनगौरव पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.
या पुरस्कारांतून त्यांच्या अभिनयाची गुणवत्ता आणि लोककलेसाठी त्यांनी दिलेल्या योगदानाची दखल घेतली गेली.
आजारपणामुळे सक्रिय कलाप्रवास थांबला
२७ नोव्हेंबर २०१६ रोजी मुंबईतील यशवंत नाट्यमंदिर येथे ‘लावण्य संगीत’ कार्यक्रमात सादरीकरण केल्यानंतर मधू कांबीकर यांना अचानक अस्वस्थ वाटले. त्यानंतर त्यांना पक्षाघाताचा झटका आल्याचे वृत्त त्यावेळी प्रसिद्ध झाले होते. या घटनेनंतर त्यांच्या प्रकृतीवर गंभीर परिणाम झाला आणि त्यांचा सक्रिय कलाक्षेत्रातील वावर थांबला.
मंचावर आपल्या अभिनयाने आणि लावणीने प्रेक्षकांना मंत्रमुग्ध करणाऱ्या या कलावंताला त्यानंतर प्रकृतीच्या आव्हानांचा सामना करावा लागला. मात्र, त्यांनी आयुष्यभर केलेली कलासाधना आणि लोककलेसाठी दिलेले योगदान यांचे महत्त्व कायम राहिले.
नव्या पिढीसाठी लोककलेची प्रेरणा
मधू कांबीकर यांनी स्वतःची कारकीर्द घडविण्याबरोबरच लोककलेचा वारसा जपण्याचाही प्रयत्न केला. लावणीचे प्रशिक्षण, लोककलेवरील व्याख्याने आणि विविध सांस्कृतिक उपक्रमांमधून त्यांनी या कलेचे महत्त्व पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविण्याचा प्रयत्न केला. आपल्या मूळ गावात वडिलांच्या नावाने सार्वजनिक वाचनालय सुरू करण्याचाही त्यांनी उपक्रम केला.
लोककलेला प्रतिष्ठा मिळावी, तिचा अभ्यास व्हावा आणि तिचे अस्सल स्वरूप टिकून राहावे, यासाठी त्यांनी केलेले प्रयत्न महत्त्वपूर्ण ठरतात. त्यांची कारकीर्द ही ग्रामीण पार्श्वभूमीतून आलेल्या कलाकारालाही मेहनत, जिद्द आणि प्रतिभेच्या जोरावर व्यापक ओळख मिळवता येते, याचे उदाहरण आहे.
पडदा थांबला; आठवणी कायम राहतील
तमाशाच्या फडापासून सुरू झालेला मधू कांबीकर यांचा प्रवास मराठी चित्रपटसृष्टी, रंगभूमी आणि लोककलेच्या विविध मंचांपर्यंत पोहोचला. ‘शापित’मधील ‘बिजली’ असो, विविध चित्रपटांतील व्यक्तिरेखा असोत किंवा ‘सखी माझी लावणी’सारखा सांस्कृतिक कार्यक्रम असो—प्रत्येक माध्यमातून त्यांनी आपल्या कलेचा वेगळा ठसा उमटविला.
त्यांच्या निधनाने मराठी चित्रपटसृष्टी, रंगभूमी आणि लावणीच्या क्षेत्राची मोठी हानी झाली आहे. त्यांच्या भूमिका, लावणीच्या मंचावरील सादरीकरण आणि लोककलेवरील निष्ठा रसिकांच्या स्मरणात दीर्घकाळ राहील.
लावणीच्या ठसक्यातून अभिनयाचा अमीट ठसा उमटविणाऱ्या मधू कांबीकर यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली! 💐
— दिनप्रभा प्रतिनिधी




