नवदुर्गा विशेष : स्वतःच्या संघर्षातून इतरांच्या आयुष्यात आशेचा दीप पेटवणारी गंगा खटकाळे!

दिव्यांगत्वावर मात करत निराधार महिलांना स्वावलंबनाची दिशा; ‘महाराष्ट्र समाजभूषण पुरस्कार २०२६’ने कार्याचा गौरव
दिनप्रभा प्रतिनिधी | पंढरपूर
काही माणसे स्वतःच्या दुःखात अडकून न राहता दुसऱ्यांच्या आयुष्यात आनंद फुलवण्यासाठी जगतात. स्वतःच्या वेदनांवर मात करून निराधारांच्या आयुष्यात आशेचा किरण निर्माण करणाऱ्या गंगा यशवंत खटकाळे यांचा प्रवास अशाच जिद्द, संघर्ष आणि माणुसकीचा प्रेरणादायी अध्याय आहे.
वासुदच्या मातीतून पंढरपूरपर्यंतचा संघर्ष
सांगोला तालुक्यातील वासुद या छोट्याशा गावातील गरीब शेतकरी कुटुंबात गंगा यशवंत खटकाळे यांचा जन्म झाला. लहानपणीच वडिलांचे छत्र हरपले. आईने शेतात मोलमजुरी करून पाचही मुलांचा सांभाळ केला. गंगा स्वतः एका पायाने दिव्यांग असल्याने आईला तिच्या भविष्याची चिंता सतावत असे. मात्र, गंगाने आपल्या दिव्यांगत्वाला कधीच कमजोरी मानले नाही.
कोरोना काळातील संकटांवर मात करत तिने पंढरपूर येथे भाड्याने दोन खोल्यांत ‘कल्पतरू उत्तुंग भरारी दिव्यांग बहुउद्देशीय संस्था, महाराष्ट्र राज्य’ या संस्थेची स्थापना केली. स्वतःच्या जगण्याचा संघर्ष अनुभवताना इतरांच्या वेदना समजून घेऊन त्यांना आधार देण्याचा तिने ध्यास घेतला.
दिव्यांगांच्या हातांना काम, मनाला स्वाभिमान!
संस्थेच्या माध्यमातून दिव्यांग, अंध, कर्णबधिर, अनाथ, निराधार आणि विधवा महिलांना आधार देण्याबरोबरच त्यांना स्वावलंबी बनवण्याचा प्रयत्न केला जातो. द्रोण-पत्रावळी, राख्या, धूप-वाती, आकाशकंदील, पणत्या, रांगोळीचे साहित्य, जुन्या साड्यांपासून पायपुसणी आणि कापडी पिशव्या तयार करण्याचे प्रशिक्षण गंगा स्वतः देते.
संस्थेतील मुलींच्या जेवणासाठी स्वयंपाक करण्यापासून त्यांच्या दैनंदिन गरजांची काळजी घेण्यापर्यंत ती विविध जबाबदाऱ्या पार पाडते. तसेच दिव्यांग, अनाथ, विधवा आणि निराधार मुला-मुलींच्या विवाहासाठीही संस्थेच्या माध्यमातून प्रयत्न केले जातात.
गंगाचा उद्देश केवळ मदत करणे नाही, तर प्रत्येक व्यक्तीने स्वाभिमानाने जगावे, स्वतःच्या कष्टातून उभे राहावे आणि दुसऱ्यापुढे हात पसरण्याची वेळ येऊ नये, हा आहे.
आईच्या चिंतेचे अभिमानात रूपांतर
एकेकाळी गंगाच्या भविष्याची चिंता करणाऱ्या आईला आज आपल्या मुलीच्या सामाजिक कार्यातून समाधान मिळत आहे. स्वतःच्या आयुष्याचा मार्ग शोधणारी गंगा आज इतर महिलांना जगण्याचा आधार देण्याचा प्रयत्न करते. तिच्या जीवनप्रवासातून आईच्या कष्टांचे संस्कार, जिद्द आणि आत्मविश्वास यांचे दर्शन घडते.
गंगा नेहमी सांगते, “माझ्या शरीराचा एक भाग दिव्यांग आहे; पण माझे मन दिव्यांग नाही.” या विचारातूनच तिच्या कार्याची प्रेरणा मिळते. तिच्यासाठी दिव्यांगत्व ही मर्यादा नसून स्वाभिमानाने जगण्याचा आणि इतरांसाठी काहीतरी करण्याचा निर्धार आहे.
‘महाराष्ट्र समाजभूषण पुरस्कार २०२६’ने सन्मान
गंगा खटकाळे यांच्या सामाजिक कार्याची दखल घेत त्यांना ‘महाराष्ट्र समाजभूषण पुरस्कार २०२६’ प्रदान करण्यात आला. पुणे येथील पंडित जवाहरलाल नेहरू सांस्कृतिक भवन येथे झालेल्या सोहळ्यात विधान परिषदेच्या उपसभापती डॉ. सौ. नीलमताई गोरे यांच्या हस्ते त्यांचा गौरव करण्यात आला. दर्शन प्रॉडक्शन्सच्या वतीने आयोजित या कार्यक्रमात विविध क्षेत्रांतील मान्यवर उपस्थित होते.
यापूर्वी त्यांना ‘पंढरी समाजसेवक पुरस्कार २०२५’नेही गौरविण्यात आल्याची वृत्तपत्रीय नोंद आहे. पुरस्कारांमुळे त्यांच्या कार्याला मिळालेली दखल ही सामाजिक सेवेसाठी प्रेरणादायी ठरते.
नवदुर्गेच्या रूपातील जिद्द आणि माणुसकी
नवरात्रीत आपण देवीच्या शक्तिरूपांची पूजा करतो. समाजातही काही महिला आपल्या कृतीतून धैर्य, माया, त्याग आणि सेवाभावाची शक्ती दाखवून देतात. गंगा खटकाळे यांचा प्रवास त्यापैकीच एक आहे.
दोन खोल्यांतून सुरू झालेली कल्पतरू संस्थेची वाटचाल भविष्यात अनेक गरजू व्यक्तींना आधार देणाऱ्या मोठ्या वटवृक्षात रूपांतरित व्हावी, हीच अपेक्षा. त्यासाठी समाजाचे सहकार्य, रोजगाराच्या संधी आणि संवेदनशील नागरिकांचा सहभाग महत्त्वाचा आहे.
स्वतःच्या संघर्षाला दुसऱ्यांच्या उभारीचे साधन बनवणाऱ्या गंगा खटकाळे यांची कहाणी सांगते की, शरीराच्या मर्यादा कर्तृत्वाची सीमा ठरू शकत नाहीत. मनात जिद्द आणि हृदयात माणुसकी असेल, तर अनेकांच्या आयुष्यात आशेचा दीप पेटवता येतो.
दिनप्रभा न्यूजचा मानाचा मुजरा!
गंगा यशवंत खटकाळे यांच्या जिद्द, सेवाभाव आणि माणुसकीच्या कार्याला दिनप्रभा न्यूज पोर्टल व चॅनेलचा मानाचा मुजरा!
— दिनप्रभा प्रतिनिधी




